HET VERHAAL VAN DE HAVENSTRAAT
Aanleg als spoorwegemplacement
Rond 1915 werd het Havenstraatterrein ingericht als spoorwegemplacement, behorend bij de spoorlijn tussen Amsterdam en Aalsmeer. Het nabijgelegen Haarlemmermeerstation fungeerde als belangrijk knooppunt voor zowel personen- als goederenvervoer. Het emplacement bood ruimte voor rangeren, opslag en overslag en speelde een ondersteunende rol in de bereikbaarheid van het zuidelijke stadsdeel. In 1950 werd het reizigersvervoer beëindigd, waarmee een eerste belangrijke fase in het gebruik van het terrein ten einde kwam.
Industriële en opslagfuncties
Na het wegvallen van het personenvervoer bleef het Havenstraatterrein in gebruik voor logistieke en industriële activiteiten. De Nederlandse Spoorwegen gebruikten het terrein onder meer voor de opslag van kolen en olie. Deze utilitaire functies sloten aan bij de oorspronkelijke bestemming, maar zorgden voor een sterk contrast met de omliggende woonbuurten van Amsterdam-Zuid. In de loop van de twintigste eeuw nam de intensiteit van het gebruik af, waardoor delen van het terrein hun vaste functie verloren.
Rafelrand en informele bedrijvigheid
Vanaf de jaren zestig en zeventig ontwikkelde het Havenstraatterrein zich tot een zogenoemde rafelrand van de stad. Het gebied raakte gevuld met een lappendeken van loodsen, werkplaatsen en tijdelijke bebouwing, vaak ontstaan door hergebruik en aanpassing. Kleinschalige bedrijven, ambachtelijke activiteiten en creatieve initiatieven vonden hier een plek. Deze informele en ongeplande ontwikkeling gaf het terrein een rauw en eigen karakter, dat lange tijd bleef bestaan ondanks terugkerende plannen voor herontwikkeling.
PLANNEN VOOR EEN NIEUWE HAVENSTRAAT
De wijziging van het bestemmingsplan voor het Havenstraatterrein is het resultaat van een langdurig traject. Sinds het einde van de jaren 2000 werkt de gemeente aan de transformatie naar een gemengd woon-werkgebied. Een eerste bestemmingsplan werd in 2018 vastgesteld door de Gemeenteraad van Amsterdam, maar in 2019 vernietigd door de Raad van State, onder meer vanwege onvoldoende aandacht voor de Electrische Museumtramlijn Amsterdam, bouwhoogtes en verkeer. Na aanpassing van het plan, met behoud van de museumtram en lagere bouwhoogtes, werd eind 2021 een herzien bestemmingsplan vastgesteld dat later onherroepelijk werd. Hiermee kwam de planologische weg vrij voor realisatie.
PLAN VRIJHAVEN
RED Company en Caransa Groep hebben in 2024 de gemeentelijke tender voor de herontwikkeling van het Havenstraatterrein gewonnen met het plan VrijHaven, een nieuwe stadswijk met circa 350 woningen, een sterke focus op middeldure huur en een uitgesproken duurzaam en rauw karakter. Hun voorstel sluit aan op het bestemmingsplan van de gemeente én accentueert juist de bestaande identiteit van het terrein: ruimte voor makers, hergebruik van materialen en een autoluwe, energiezuinige woon‑werkomgeving.
